Dlaczego tak trudno utrzymać zdrową dietę?

autorka: Ania Szlaużys-Kowalik

Według zaleceń World Health Organisation (2019) w ciągu dnia człowiek powinien spożyć co najmniej 400 gramów owoców i warzyw. Ich niedostateczną ilość w codziennej diecie można nazwać nieprawidłowym nawykiem żywieniowym. Takie nawyki zaś, mają niebagatelny wpływ na zdrowie. Mogą np. prowadzić do otyłości i jej konsekwencji: cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia, niealkoholowego stłuszczenia wątroby, nadciśnienia tętniczego, chorób kości i in. (Gardocka-Jałowiec i in., 2020).

Odpowiednia podaż owoców i warzyw ma działanie prewencyjne, ponieważ zapobiega chorobom krążenia, obniża ryzyko zachorowalności na nowotwory, cukrzycę i zmagania się powikłaniami cukrzycy ( Łuszczyńska, 2004).

Badania i analizy wskazują jednak, że mimo rosnącej świadomości żywieniowej wciąż nie spożywa się zalecanej ilości owoców i warzyw.

European Food Information Council (2012) wskazuje, że wielkość spożycia owoców i warzyw jest zależna od płci, tj. kobiety spożywają ich więcej niż mężczyźni niezależnie od wieku. Bieniek-Majka (2022) tłumaczy to większą wiedzą kobiet na temat zdrowego odżywiania i w swoich analizach wykazuje, że zjawisko ma miejsce w każdym kraju Unii Europejskiej. Prawdopodobnie jest to związane z tradycyjną rolą kobiety w gospodarstwie domowym, w której kobieta odpowiada za zdrowie domowników, robi zakupy i przygotowuje posiłki.

Być może dla niektórych pocieszający może być fakt, że bycie w związku, np. małżeńskim poprawia nawyki żywieniowe (European Food Information Council, 2012). Wsparcie społeczne i wyznawanie wspólnych wartości w związku ze zdrowym odżywianiem jakie niesie ze sobą rodzina, ma bardzo pozytywny wpływ na dietę domowników. Dzieci wzrastające w domu, w którym spożywa się wspólne posiłki zawierające warzywa i owoce, biorące udział w zakupach zdrowych produktów, angażowane w przygotowywanie zdrowego jedzenia również nabierają dobrych nawyków żywieniowych, które w przyszłości mogą przyczyniać się do kontynuacji zdrowej diety (Uetrecht i in., 1999).

Co jeszcze wpływa na nasze wybory żywieniowe?

Preferencje, kształtowane od wczesnego dzieciństwa. Wraz z rozszerzaniem diety o pokarmy stałe warto proponować dziecku różne produkty, a także dbać o ich dostępność i wybór w domu. Niektóre z nich mogą początkowo nie przypaść do gustu, ale poprzez częstą ekspozycję na ich smak, dziecko przyzwyczaja się i akceptuje je (Price, J., Riis, J. 2012). Warto pamiętać, że zmuszanie dzieci do jedzenia określonych produktów, czy stosowanie nagród może przynieść odwrotny efekt od zamierzonego (European Food Information Council, 2012), co w konsekwencji może prowadzić do neofobii żywieniowej, czyli niechęci do próbowania nowych potraw, która może występować również u osób dorosłych.

Sposobem na zapobieganie oraz zmniejszanie neofobii żywieniowej są dostępność, wygoda, widoczność i możliwość wyboru produktów, które mogą być jednocześnie czynnikami mającymi wpływ na nasze wybory (Price, J., Riis, J. 2012). Konsumenci dokonują wyborów w oparciu o swoje m.in. przyzwyczajenia, preferencje i możliwości czasowe. Za łatwiejsze do spożywania uważa się owoce ze względu na to, że często nie wymagają obróbki termicznej i co za tym idzie inwestycji czasowej (European Food Information Council, 2012). Owoce są również preferowane przez dzieci za ich smak, konsystencję i zapach w porównaniu do warzyw, które mają bardziej zróżnicowany profil sensoryczny (Rekhy, R. i McConchie, R., 2014). Warzywa nie są uważane za produkt wygodny ze względu na czasochłonność przygotowania i skomplikowaną obróbkę. Do przygotowania warzyw są potrzebne umiejętności oraz wiedza na temat przygotowania, co może zniechęcać osoby o ograniczonych możliwościach czasowych. Tak samo warzywa nieznane konsumentowi, również wymagają wiedzy na temat ich smaku, odpowiedniego wyboru, przechowywania i przygotowania (Rekhy, R. i McConchie, R., 2014). Dlatego przepisy dołączane do produktu, informacje na temat przechowywania, prezentacje, degustacje, szeroka gama produktów, widoczność mogą wpływać na wzrost spożywania warzyw i owoców (Price, J., Riis, J. 2012).

Konsumenci dokonują również wyborów w oparciu o swoje możliwości finansowe. European Food Information Council (2012) i Bieniek-Majka (2022) dowodzą, że istnieje zależność pomiędzy poziomem dochodów a spożyciem owoców i warzyw. Grupy o niższych dochodach spożywają ich mniej - skąd to wynika? Mogą to np. powodować koszty tych produktów, które są zależne od nacisku społecznego, ekonomicznego, czy politycznego na produkcję rolniczą nie zagrażającą środowisku i nie przyczyniającą się do nasilania zmian klimatycznych (Sadowski, 2018) a także od ich sezonowości (Rekhy, R. i McConchie, R., 2014). Zauważa się również korelację pomiędzy wykształceniem i dochodami a zdrową dietą. Wyższe wykształcenie ma związek z wyższym wynagrodzeniem, ale też z większą świadomością żywieniową i co za tym idzie - prozdrowotnymi wyborami dietetycznymi. Oddziaływania społeczne, wartości związane z poziomem wykształcenia mogą mieć wpływ na wybory konsumenckie, w tym te związane z konsumpcją owoców i warzyw. Z kolei domostwa o niższych dochodach są bardziej wrażliwe na zmiany cen produktów i kierują się minimalizacją wydatków, co przyczynia się do kupowania produktów tańszych, przetworzonych, bogatych w tłuszcze, cukier i sól (Rekhy, R. i McConchie, R., 2014).

Czy istnieją też czynniki psychologiczne, które wpływają na kształtowanie diety?

Okazuje się, że poczucie skuteczności, wiara w możliwości, poczucie własnej wartości są istotnymi predyktorami spożywania owoców i warzyw. Tak samo wiara w ich prozdrowotność. Wszystkie te czynniki mają wpływ na osobiste wartości, co przekłada się z kolei na zachowania i postawy konsumenckie (Rekhy, R. i McConchie, R., 2014, European

Food Information Council, 2012 ).

Według szerokiego przeglądu literaturowego Shaikh i in. (2008), największy wpływ na spożycie warzyw i owoców mają wiedza na temat ich zdrowotności, wsparcie społeczne i poczucie własnej skuteczności.

Podsumowując, na postawy żywieniowe wpływa bardzo wiele różnych czynników. Decyzja o spożywaniu warzyw i owoców jest gęstą siecią powiązań psychologicznych, społecznych, ekonomicznych, środowiskowych i klimatycznych. Gdyby chcieć stworzyć sylwetkę idealnego konsumenta warzyw i owoców, byłaby to dorosła, zamężna kobieta, pochodząca z pełnej rodziny z tradycyjnym podziałem ról, mającej czas i zasoby na wspólne spożywanie posiłków, które obfitowały w warzywa i owoce, nigdy nie była również zmuszana do jedzenia produktów, na które nie miała ochoty. Kobieta ta ma wyższe wykształcenie i co za tym idzie - wysokie dochody. Istotne są dla niej właściwe nawyki żywieniowe, ma poczucie sprawczości w swoim życiu, wierzy, że „w zdrowym ciele jest zdrowy duch”. Żyje w środowisku, które ją wspiera i motywuje do prozdrowotnych wyborów. Robi zakupy w sklepach, które oferują jej szeroki wachlarz wyboru świeżych produktów, pracuje w środowisku, w którym promowane jest spożywanie warzyw i owoców. Ma czas i chęć na próbowanie nowych rzeczy i eksploracje kuchenne.

I tutaj można zadać sobie pytanie: dlaczego utrzymanie diety obfitującej w warzywa i owoce jest trudne do utrzymania?

LITERATURA CYTOWANA

• Bieniek-Majka, M. (2022). Konsumpcja owoców i warzyw w Unii Europejskiej oraz jej potencjalne środowiskowe i zdrowotne konsekwencje. Zagadnienia doradztwa rolniczego. 107, 1, 22-41.

• European Food Information Council. (2012). Fruit and vegetable consumption in Europe-do Europeans get enough?. Eufic Rev, 1-7.

• Gardocka-Jałowiec, A., Stańczyk, P., Szalonka, K. (2020). Wpływ żywienia i żywności na stan zdrowia w świetle badań. w: W. Nowak, K. Szalonka (red.), Zdrowie i style życia. Determinanty długości życia (95-113). Wrocław: E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa. Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. Łuszczyńska, A. (2004). Zmiana zachowań zdrowotnych. Dlaczego dobre chęci nie

• wystarczają? GWP (r. 1: 14-21).

• Price, J., Riis, J. (2012). Behavioral economics and the psychology of fruit and vegetable consumption. Journal of Food Studies, 1,1, 1.

• Rekhy, R., McConchie, R. (2014). Promoting consumption of fruit and vegetables for better health. Have campaigns delivered on the goals? Appetite, 79, 113-123.

• Sadowski, A. (2018). Gospodarka, rolnictwo i środowisko w wybranych częściach świata. Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, 1, 354, 96-112.

• Shaikh, A. R., Yaroch, A. L., Nebeling, L., Yeh, M. C., & Resnicow, K. (2008). Psychosocial predictors of fruit and vegetable consumption in adults: a review of the literature. American journal of preventive medicine, 34, 6, 535-543.

• Uetrecht, C. L., Greenberg, M., Dwyer, J. J., Sutherland, S., & Tobin, S. (1999). Factors influencing vegetable and fruit use: implications for promotion. American Journal of Health Behavior, 23, 3, 172-181.